Theo một báo cáo gần đây của Anphabe, có đến 54% người đi làm tại Việt Nam đang có ý định “nhảy việc”. Con số này cho thấy một thực trạng đáng báo động: rất nhiều người đang không hạnh phúc với công việc hiện tại.
Họ nhảy từ công ty này sang công ty khác, từ vị trí này sang vị trí khác, với hy vọng mỏng manh rằng ở một nơi nào đó ngoài kia, có một “công việc trong mơ” đang chờ đợi họ.
Sau vài lần chuyển việc, họ nhận ra mình đang ở trên một chiếc máy chạy bộ sự nghiệp: chạy rất nhanh nhưng chẳng đi đến đâu. Vẫn là cảm giác chán nản, vẫn là sự mệt mỏi vào mỗi sáng thứ Hai.
Ngộ nhận phổ biến nhất về định hướng nghề nghiệp là chúng ta phải “tìm ra đam mê” hay “theo đuổi điều mình yêu thích”. Đây là một lời khuyên tốt, nhưng nó quá mơ hồ và thường gây áp lực.
Vấn đề có thể không phải là bạn chưa tìm thấy điều mình thích. Vấn đề có thể là bạn chưa bao giờ thực sự dành thời gian để xác định rõ ràng những điều mình ghét cay ghét đắng và tuyệt đối không thể chấp nhận trong một công việc.
Tư duy ngược cho rằng, con đường rõ ràng nhất để đi đến một sự nghiệp ý nghĩa không phải là đi về phía một “đam mê” mông lung, mà là chạy thật nhanh ra khỏi một “địa ngục” hữu hình.
Bước 1: Dựng “Bản Tuyên Ngôn Anti-Job” – Bức Tường Ranh Giới Cho Sự Nghiệp

Trước khi bạn cập nhật lại CV hay lướt các trang tuyển dụng, hãy dành ra một giờ đồng hồ yên tĩnh. Lấy một tờ giấy và bắt đầu viết “Bản mô tả công việc tồi tệ nhất đời tôi” (My Job Anti-Description).
Đây không phải là một danh sách những điều khó chịu nho nhỏ. Đây là một bản tuyên ngôn về những giới hạn không thể nhân nhượng của bạn. Hãy suy nghĩ thật kỹ dựa trên những kinh nghiệm trong quá khứ và cả những nỗi sợ trong tương lai. Chia nó thành 3 phần:
1. Môi Trường Làm Việc Độc Hại
Nơi bạn làm việc cũng quan trọng như việc bạn làm. Một môi trường tồi tệ có thể nghiền nát cả những người tài năng và nhiệt huyết nhất. Công việc tệ nhất của bạn sẽ có môi trường như thế nào?
- Sếp kiểm soát vi mô (micromanagement): Một người sếp luôn đứng sau lưng, kiểm tra từng chi tiết nhỏ nhặt và không cho bạn không gian để thở, để sáng tạo và để mắc sai lầm.
- Văn hóa chính trị, đâm sau lưng: Nơi những lời xu nịnh được coi trọng hơn kết quả, và mọi người dành phần lớn năng lượng để đấu đá lẫn nhau thay vì hợp tác.
- Thiếu sự tin tưởng: Mọi thứ đều phải qua hàng chục cấp duyệt, nhân viên không được trao quyền quyết định, và mọi sai lầm đều bị quy chụp.
- Tôn sùng văn hóa làm việc quá sức: Nơi việc ở lại văn phòng đến 9 giờ tối được xem là “cống hiến”, và ai về đúng giờ bị xem là “lười biếng”.
2. Nội Dung Công Việc Vô Nghĩa
Công việc chiếm một phần lớn cuộc đời bạn. Nếu nó không mang lại ý nghĩa, nó sẽ bào mòn tâm hồn bạn. Hãy liệt kê những tính chất công việc sẽ khiến bạn cảm thấy như một con robot.
- Công việc lặp đi lặp lại, không có sự sáng tạo: Những tác vụ đơn điệu, không đòi hỏi tư duy và không tạo ra giá trị rõ ràng.
- Công việc đi ngược lại giá trị đạo đức của bạn: Ví dụ, bạn phải bán một sản phẩm mà bạn biết là không tốt, hoặc phải nói dối khách hàng.
- Không có quyền tự chủ: Mọi thứ bạn làm đều theo một kịch bản có sẵn, bạn không có quyền đưa ra quyết định hay thử nghiệm những cách làm mới.
- Không nhìn thấy tác động của công việc: Bạn không biết những gì mình làm đóng góp như thế nào cho mục tiêu chung của công an ty hay cho xã hội.
3. Sự Phát Triển Bị Kìm Hãm
Một công việc tốt phải là một bệ phóng. Một công việc tồi tệ là một cái lồng.
- Không có lộ trình phát triển rõ ràng: Bạn không biết mình sẽ ở đâu sau 1, 2, hay 5 năm nữa.
- Không được đào tạo hay học hỏi: Công ty không đầu tư vào việc phát triển kỹ năng cho nhân viên. Bạn chỉ làm đi làm lại những gì mình đã biết.
- Sự ghi nhận không công bằng: Sự thăng tiến hay khen thưởng không dựa trên hiệu suất mà dựa trên sự thiên vị hoặc các yếu tố không liên quan.
- Mức lương không tương xứng: Bạn cảm thấy công sức của mình bị định giá thấp và không có cơ chế tăng lương rõ ràng.
Khi bạn hoàn thành bản “Anti-Job” này, bạn sẽ có một bức tranh cực kỳ rõ nét về những “bãi mìn” sự nghiệp mà bạn cần phải tránh xa.
Bước 2: Xây Dựng “Tấm Khiên Kỹ Năng” Để Miễn Nhiễm Với Công Việc Tồi Tệ
Tại sao nhiều người vẫn phải chấp nhận những công việc tồi tệ? Câu trả lời đơn giản: Vì họ cảm thấy mình không có lựa chọn nào khác.
Cách duy nhất để thoát khỏi tình trạng đó là xây dựng cho mình một “Tấm khiên Kỹ năng”. Tấm khiên này càng vững chắc, bạn càng có nhiều quyền lực để nói “Không” với những lời đề nghị không phù hợp.
Hãy nhìn lại “Bản mô tả công việc ngược” của bạn và phân tích.
- Nếu bạn ghét sự kiểm soát vi mô, bạn cần những kỹ năng cho phép bạn làm việc độc lập và tự chủ hơn (ví dụ: kỹ năng quản lý dự án, kỹ năng bán hàng, hoặc các kỹ năng có thể làm freelancer như viết lách, thiết kế, lập trình).
- Nếu bạn ghét công việc lặp lại, bạn cần những kỹ năng liên quan đến giải quyết vấn đề và sáng tạo (ví dụ: phân tích dữ liệu, chiến lược marketing, thiết kế trải nghiệm người dùng).
- Nếu bạn sợ sự trì trệ, bạn cần tập trung vào các kỹ năng đang có nhu cầu cao trên thị trường, những kỹ năng có thể chuyển đổi giữa các ngành (transferable skills).
Hãy xác định 1-2 “kỹ năng giải thoát” (escape skills) và lên một kế hoạch cụ thể để học chúng trong 6-12 tháng tới. Đầu tư vào bản thân chính là cách bạn mua lấy sự tự do trong tương lai.
Bước 3: Dùng “La Bàn Ngược” Để Ra Quyết Định Sự Nghiệp
Giờ đây, khi đứng trước một ngã rẽ sự nghiệp – dù là một lời mời làm việc mới, một cơ hội thăng tiến, hay quyết định chuyển ngành – bạn đã có một công cụ định hướng cực kỳ mạnh mẽ: La bàn ngược.
Khi bạn nhận được một lời mời làm việc, đừng chỉ nhìn vào những điểm hấp dẫn như mức lương hay chức danh. Hãy lấy “Bản mô tả công việc ngược” của bạn ra và dùng nó như một bộ lọc.
- Trong buổi phỏng vấn, hãy là người phỏng vấn ngược lại. Hãy đặt những câu hỏi được thiết kế để kiểm tra các “ranh giới” của bạn.
- Để kiểm tra về sếp: “Anh/chị có thể mô tả phong cách quản lý của mình không ạ?” hoặc “Khi một thành viên trong nhóm mắc sai lầm, quy trình xử lý thường như thế nào?”.
- Để kiểm tra về văn hóa: “Điều gì ở văn hóa công ty khiến anh/chị tự hào nhất?” hoặc “Công ty đo lường và ghi nhận hiệu suất của nhân viên như thế nào?”.
- Để kiểm tra về sự phát triển: “Công ty có những chương trình đào tạo và phát triển nào cho nhân viên ở vị trí này?”.
La bàn ngược không chỉ cho bạn biết hướng Bắc. Nó cảnh báo bạn về tất cả những hướng Nam, Tây, Đông đầy rẫy nguy hiểm. Bằng cách loại bỏ những con đường chắc chắn sẽ dẫn đến bất hạnh, những lựa chọn còn lại sẽ là những con đường an toàn và tiềm năng hơn rất nhiều.
Tại MondiaL, khi chúng tôi [tư vấn định vị thương hiệu], chúng tôi cũng áp dụng một “la bàn ngược”. Trước khi hỏi “Thương hiệu này nên trở thành gì?”, chúng tôi hỏi “Thương hiệu này tuyệt đối không được trở thành gì?”. Không được trở nên nhạt nhòa, không được thất hứa, không được sao chép. Việc xác định những điều “cấm kỵ” này sẽ tạo ra một không gian chiến lược an toàn và rõ ràng để sự sáng tạo thăng hoa. Sự nghiệp của bạn cũng là một thương hiệu – Thương hiệu Cá nhân. Xây dựng nó cũng cần một tư duy chiến lược tương tự: biết rõ giới hạn để có được sự tự do.
Kết Luận: Biết Rõ Nơi Mình Không Thuộc Về
Hành trình tìm kiếm một sự nghiệp trọn vẹn không phải là một cuộc săn tìm kho báu vô định có tên là “đam mê”. Nó giống một cuộc hải trình hơn.
Và trước khi căng buồm ra khơi, một người thủy thủ khôn ngoan luôn cần một tấm bản đồ chi tiết không chỉ về các vùng đất hứa, mà còn về các bãi đá ngầm, các vùng biển động và các dòng hải lưu nguy hiểm.
Việc biết rõ mình không muốn gì, không chấp nhận điều gì sẽ mang lại một sự tự tin và rõ ràng đáng kinh ngạc. Nó giúp bạn tiết kiệm thời gian, năng lượng và tránh được những nỗi đau không cần thiết. Nó cho bạn sức mạnh để từ chối một cơ hội có vẻ tốt trên bề mặt nhưng lại độc hại ở bên trong.
Đó không phải là sự bi quan. Đó là sự tôn trọng bản thân một cách có chiến lược. Biết rõ nơi mình không thuộc về chính là bước đầu tiên để tìm thấy nơi mình thực sự tỏa sáng.
Hãy dành ra 30 phút cuối tuần này để bắt đầu phác thảo “Bản mô tả công việc ngược” của riêng bạn. Sau khi đã biết mình không muốn gì, bạn có thể sẽ muốn khám phá thêm về [cách các nhà lãnh đạo thực thụ chặn đứng mọi nẻo đường tới thất bại] để có thêm góc nhìn về việc xây dựng một sự nghiệp vững chắc.